Astma u dzieci: objawy, przyczyny i leczenie

Astma to jedna z najczęściej występujących chorób przewlekłych u dzieci. W ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowań na dychawicę, zwłaszcza w krajach rozwiniętych. Jak radzić sobie z astmą u dzieci?

Astma u dzieci: co to za choroba?

Astma (inaczej dychawica) to przewlekła choroba dróg oddechowych. Mówimy o niej, gdy w wyniku zbyt częstych i mocnych skurczów oskrzeli oraz gromadzenia się w nich gęstego śluzu dochodzi do ograniczenia wydolności dróg oddechowych. Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że z astmą oskrzelową zmaga się ponad 235 milionów ludzi na całym świecie, a dużą grupę chorych stanowią dzieci.

W jakim wieku ujawnia się astma? U większości maluchów objawy pojawiają się przed ukończeniem 5. roku życia.[1]

Rodzaje astmy u dzieci

Astma u dzieci jest chorobą niejednorodną, co oznacza, że jej przebieg wygląda bardzo różnie w poszczególnych grupach wiekowych. Z tego powodu funkcjonuje kilka podziałów tej choroby, które są pomocne w doborze sposobu leczenia. Ze względu na etiologię mówimy o:

• astmie alergicznej, która zaczyna się we wczesnym dzieciństwie. Często ma podłoże genetyczne i współistnieje z innymi chorobami alergicznymi. W takim przypadku leczenie wziewnymi glikokortykosteroidami często okazuje się skuteczne;
• astmie niealergicznej, częściej rozpoznawanej u dorosłych.[2]

Oprócz tego dychawicę klasyfikuje się według wieku pacjentów, ponieważ od tego zależą możliwości rozpoznania i leczenia tej choroby:

• astmę u dzieci w wieku poniżej 5 lat (tzw. astma wczesnodziecięca);
• astmę u dzieci w wieku 6 – 11 lat;
• astmę u dzieci powyżej 12 lat.[2]

Ze względu na częstotliwość występowania symptomów rozróżniamy:

• astmę niekontrolowaną, kiedy objawy dokuczają pacjentowi codziennie (nawet kilka razy w ciągu dnia) i utrudniają normalne funkcjonowanie;
• astmę częściowo kontrolowaną, kiedy objawy pojawiają się częściej niż 2 razy tygodniu;
• astmę kontrolowaną, kiedy symptomy występują rzadko i nie utrudniają choremu codziennych aktywności.

Ustalenie stopnia ciężkości astmy ma dla lekarza znaczenie przed rozpoczęciem terapii, a stopnia kontroli – już w czasie leczenia.[2]

Jakie są przyczyny astmy u dzieci?

Skąd bierze się astma u dzieci? Nadreaktywność oskrzeli może mieć różne przyczyny. W większości przypadków napady astmy wywołują alergeny - wówczas mówimy o astmie oskrzelowej atopowej (alergicznej). Zdarza się jednak, że wpływ na wystąpienie choroby mają takie czynniki jak silne emocje, nawracające infekcje dróg oddechowych, oddychanie zanieczyszczonym powietrzem, wysiłek fizyczny (tzw. astma wysiłkowa), zimno lub gorąco.[4]

Astma u dzieci w większości przypadków ma podłoże alergiczne. Skurcze oskrzeli są wówczas reakcją organizmu na kontakt z alergenami, zwłaszcza wziewnymi.

Zaliczamy do nich m.in.:

• pyłki roślin,
• roztocza kurzu,
• sierść zwierząt,
• pleśnie.

Rozwój astmy oskrzelowej u dziecka może być również uwarunkowany genetycznie. Prawdopodobieństwo zachorowania u maluszka, którego rodzice są astmatykami to aż 80%. Maleje ono do 30% w przypadku, gdy choruje tylko jeden rodzic. Czynnikiem ryzyka u dzieci są również częste infekcje dróg oddechowych, a także oddychanie zanieczyszczonym powietrzem.

Sprawdź, czym jest alergia wziewna.

Objawy astmy u dzieci

Symptomy charakterystyczne dla astmy to:

• kaszel (suchy, napadowy i męczący),
• świszczący oddech,
• uczucie ucisku w klatce piersiowej.

Może pojawić się również duszność, która występuje przede wszystkim w nocy oraz po wysiłku fizycznym. W przypadku astmy alergicznej często dochodzi również do zapalenia spojówek, alergicznego nieżytu nosa bądź atopowego zapalenia skóry. Ważne! Choć świszczący kaszel to charakterystyczna cecha astmy, nie jest to jedynie kaszel astmatyczny. Taki objaw może wystąpić w przebiegu różnych chorób i nieprawidłowości, np.:

• zapalenia oskrzeli;
• POChP;
• zachłyśnięcia;
• obecności ciała obcego w drogach oddechowych.

Atak astmy zwykle mija samoistnie albo w ciągu kilku, kilkunastu minut po podaniu leku rozkurczającego oskrzela. Jeśli tak się nie stanie i lek nie przerwie napadu, należy szybko wezwać pogotowie.[3]

Jak rozpoznać astmę u dzieci?

Po czym poznać, że dziecko ma astmę? Lekarz dokonuje wstępnej diagnozy na podstawie dokładnego wywiadu z rodzicem dziecka oraz oceny objawów charakterystycznych dla astmy. Warto jednak wiedzieć, że w przypadku małego dziecka diagnostyki astmy u małych dzieci objawy nie są specyficzne (nawet teoretycznie typowe, jak np. świszczący oddech czy duszności). Dlatego rozpoznanie może stanowić problem - u maluchów zwykle najpierw podejrzewa się nawracające infekcje dróg oddechowych.[3]

Doświadczony lekarz nie powinien mieć jednak kłopotów z wykryciem dychawicy. Jej potwierdzeniem jest zazwyczaj wynik spirometrii, czyli badania mierzącego stopień zwężenia oskrzeli i ilość powietrza jaką dziecko wydycha, w stosunku do powietrza pobieranego przy wdechu. W razie potrzeby lekarz może zalecić wykonanie innych badań dodatkowych.

Leczenie astmy u dzieci

Czy da się wyleczyć astmę u dzieci? Choć objawy astmy oskrzelowej pojawiają się i znikają, choroby tej nie można w pełni wyleczyć. Można natomiast zapobiegać jej zaostrzeniom oraz zahamować jej postęp. W tym celu stosuje się leki przeciwzapalne, które podawane są systematycznie, dzięki czemu znacząco zmniejszają częstotliwość występowania napadów choroby.

Drugą grupą leków są preparaty, które przyjmuje się doraźnie, w razie wystąpienia ataku astmy. Ich zadaniem jest rozszerzenie oskrzeli. W przypadku astmy alergicznej należy przede wszystkim unikać kontaktu z alergenem, który ją wywołuje. Zarówno dzieciom, jak i dorosłym, podaje się wtedy także leki przeciwhistaminowe, które hamują reakcje alergiczne organizmu.

Astma u dzieci: leczenie naturalne

Leczenie naturalne astmy oskrzelowej powinno stanowić jedynie wsparcie dla terapii farmakologicznej. Bez przyjmowania odpowiednich leków, choroba będzie się rozwijać, co może poskutkować trwałym upośledzeniem funkcjonowania dróg oddechowych. Zioła na astmę również nie powinny zastępować farmakoterapii.

W diecie dziecka chorego na astmę należy umieścić ryby, świeże warzywa i owoce, migdały, oliwę, czosnek oraz cebulę. Unikać trzeba natomiast żywności przetworzonej, z dodatkiem konserwantów i sztucznych barwników. Jeśli choroba jest pod kontrolą, warto zachęcać dziecko do podejmowania lekkiej aktywności fizycznej. Spacery czy gimnastyka pozytywnie wpłyną na układ krążeniowo-oddechowy małego pacjenta.

Czy można zapobiec astmie u dzieci?

Podłoże astmy u dzieci jest wieloczynnikowe, dlatego nie ma jednoznacznych zaleceń opisujących profilaktykę tej choroby, które sprawdzą się w każdym przypadku. Lekarze wymieniają jednak kilka działań zmniejszających ryzyko rozwoju astmy u dzieci:

• unikanie tytoniu, szczególnie w czasie ciąży i przy małych dzieciach – palenie hamuje rozwój płuc u płodu, co może prowadzić do astmy i alergii, a u niemowląt zwiększa prawdopodobieństwo chorób układu oddechowego;
• stosowanie zbilansowanej diety w ciąży – rygorystyczne diety i niedożywienie u matki mogą zaburzać rozwój płodu;
• zapobieganie otyłości u dzieci – to jeden z potwierdzonych czynników ryzyka astmy;
• unikanie kontaktu z alergenami – choć badania na ten temat nie są jednoznaczne;
• karmienie piersią.[5]

Do czego prowadzi nieleczona astma?

Astma najczęściej wymaga regularnego przyjmowania leków, nawet jeśli udało się zmniejszyć uciążliwość objawów. Stosowanie preparatów o działaniu doraźnym rozważa się tylko u pacjentów z bardzo lekkimi napadami. Przerwanie terapii, zwłaszcza bez konsultacji z lekarzem, jest bardzo niebezpieczne i może prowadzić do:

• znacznego obniżenia jakości życia;
• trwałego upośledzenia funkcji oddechowych;
• zaostrzenia choroby, a nawet zagrożenia życia.[6]

Astma u dzieci: odpowiedzi na często zadawane pytania

Poniżej publikujemy wyjaśnienie kilku dodatkowych kwestii dotyczących astmy u dzieci.

Alergia a astma u dzieci: czy to to samo?

Astma może mieć podłoże alergiczne albo współwystępować z alergią, jednak nie każda alergia to astma.

Czy przy astmie jest gorączka?

Sama astma nie przebiega z gorączką, jednak dziecko może zachorować na przeziębienie czy inną infekcję wirusową, która prowadzi czasami do zaostrzenia objawów astmy. Lekarze bezwzględnie odradzają stosowanie w takich przypadkach aspiryny czy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Istnieje nawet tzw. astma aspirynowa, która nasila się pod wpływem tych substancji. Za bezpieczny lek uznaje się np. paracetamol (przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, ale nie przeciwzapalny), jednak najlepiej skonsultować się ze specjalistą przed wdrożeniem farmakoterapii.

Czy leki na astmę uzależniają?

Nie, leki stosowane w leczeniu astmy u dzieci nie powodują uzależnienia. Są opracowane tak, aby zmniejszać stan zapalny w drogach oddechowych lub szybko rozszerzać oskrzela w razie napadu duszności.[6]

Astma u dzieci: podsumowanie

Astma u dzieci wynika z przewlekłego stanu zapalnego dróg oddechowych. Choć niektóre jej objawy są charakterystyczne, u każdego pacjenta choroba przebiega inaczej, co stanowi spore wyzwanie pod względem diagnostycznym. Nie da się wyleczyć astmy, ale za pomocą farmakoterapii można skutecznie ograniczać zapalenie błony śluzowej oraz kontrolować ataki tej choroby.[7]

Źródła

1. Michalina Leszczyńska-Pilich, Agnieszka Lipińska-Opałka, Bolesław KalickiAstma wieku dziecięcego – aktualne rekomendacje, 2023. https://podyplomie.pl/pediatria/39137,astma-wieku-dzieciecego-aktualne-rekomendacje. [dostęp: 9.03.2026].
2. Anna Bręborowicz, Grzegorz Lis, Ewa Niżankowska-Mogilnicka, Grażyna Bochenek, Piotr Gajewski, Filip Mejza, Rozpoznawanie i leczenie astmy u dzieci, 2021. https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/244093,rozpoznawanie-i-leczenie-astmy-u-dzieci. [dostęp: 9.03.2026].
3. Filip Mejza, Czy moje dziecko ma astmę?, 2017. https://www.mp.pl/pacjent/astma/wszystkooastmie/astmaudzieci/49892,czy-moje-dziecko-ma-astme. [dostęp: 9.03.2026].
4. Iwona Witkiewicz, Bronchospazm wywołany wysiłkiem, czyli astma wysiłkowa, 2013. https://www.mp.pl/pacjent/astma/lista/91197,bronchospazm-wywolany-wysilkiem-czyli-astma-wysilkowa. [dostęp: 9.03.2026].
5. Filip Mejza, Czy można uchronić dziecko przed astmą?, 2017. https://www.mp.pl/pacjent/astma/wszystkooastmie/astmaudzieci/49890,czy-mozna-uchronic-dziecko-przed-astma. [dostęp: 9.03.2026].
6. Filip Mejza, Czy powienienem się leczyć?, 2017. https://www.mp.pl/pacjent/astma/leczenie/49656,czy-powienienem-sie-leczyc. [dostęp: 9.03.2026].
7. Filip Mejza, Astma: co to znaczy?, 2017. https://www.mp.pl/pacjent/astma/wszystkooastmie/cowartowiedziec/45692,astma-co-to-znaczy. [dostęp: 9.03.2026].